Uvod: Kada je čovek prvi put zavoleo alkohol?
Pivo i vino su danas neizostavni deo mnogih kultura, ali njihova istorija seže daleko u prošlost – hiljadama godina pre nego što je napisana prva reč. Arheolozi su poslednjih decenija otkrili fascinantne tragove koji svedoče o prvim namernim fermentacijama. Najstarije poznato pivo datira iz perioda pre 13.000 godina, dok se prvo vino pojavilo pre oko 8.000 godina. Ova otkrića ne samo da menjaju shvatanje o ishrani i ritualima drevnih ljudi, već postavljaju i pitanje: šta je prvobitno dovelo do proizvodnje alkohola – želja za opojnim pićem ili potreba za sigurnom vodom i hranom?
Najstarije pivo na svetu
Pivo Natufijanaca u Izraelu
Najstariji jasni dokazi o svesnoj proizvodnji piva pronađeni su u pećini Raqefet u Izraelu. Istraživači su 2018. godine objavili da su u kamenim avancima starim 13.000 godina otkrili skrobne ostatke koji ukazuju na fermentaciju žitarica i drugih biljaka. Ovo pivo proizvodila je Natufijanska kultura – polususedentarni lovci-sakupljači koji su živeli pre početka poljoprivrede. Analize su pokazale da je napitak bio niskoalkoholan, kašaste konzistencije, napravljen od pšenice, ječma i drugih biljaka. Veruje se da je korišćen u ritualne svrhe, verovatno tokom sahrana ili drugih obrednih gozbi. Ovaj nalaz pomera granicu svesnog pravljenja alkohola za nekoliko hiljada godina unazad.
Kineski pirinčani napitak star 9.000 godina
Na lokalitetu Qiaotou u provinciji Zhejiang u Kini, otkriveni su glineni sudovi (hu) stari 9.000 godina, sa ostacima pića napravljenog od pirinča, prosa (Job's tears) i krtola. Uz sudove su pronađena dva ljudska skeleta, što sugeriše da je pivo imalo ritualnu ulogu u pogrebnim ceremonijama. Kultura Shangshan, koja je naseljavala ovo područje, bila je među prvim uzgajivačima pirinča. Piće je bilo slatkasto, mutno i blago fermentisano, sa ostacima kvasca i plesni. Ovo je najstariji poznati primer fermentisanog pića u Istočnoj Aziji i pokazuje da je proizvodnja piva bila povezana s ranom domestikacijom žitarica.
Najstarije vino na svetu
Vino iz Gruzije staro 8.000 godina
Dosadašnji najstariji dokazi o proizvodnji vina potiču iz Gruzije. Na lokalitetima Gadachrili Gora i Shulaveri Gora, arheolozi su pronašli glinene posude iz perioda 6.000–5.800. godine pre nove ere. Hemijske analize otkrile su prisustvo tartarne kiseline – jedinjenja koje je nepogrešivi znak grožđa i vina. Ove posude bile su ukrašene prikazima grozdova, a polen sa okolnih područja potvrdio je postojanje vinove loze. Neolitički zemljoradnici su eksperimentisali sa fermentacijom, verovatno proizvodeći vino samo u određenim sezonama. Ovo otkriće potisnulo je ranije dokaze iz Irana (oko 5.000. godine pre nove ere) i učvrstilo Kavkaz kao kolevku vinarstva.
Najstarija vinarija na svetu: Areni-1 u Jermeniji
U pećini Areni-1 u Jermeniji, 2007. godine otkrivena je celovita vinarija stara oko 6.100 godina (datira iz perioda 4.100. godine pre nove ere). Arheolozi su pronašli glinene fermentacione ćupove, presu za grožđe, semenke grožđa i keramičke čaše za piće. Ovo je najstariji poznati kompletan proizvodni pogon za vino, koji svedoči o sofisticiranom vinarstvu i razvijenoj kulturi vinove loze. Ugljenično datiranje potvrdilo je starost nalaza, a analiza ostataka grožđa pokazala je da su korišćene sorte koje su preteče današnjeg Vitis vinifera.
Evropski tragovi: Bugarska pre 7.000 godina
Na naselju Yunnatzi (Grad ptica) u Bugarskoj, pronađeno je preko 3.000 ugljenisanih semenki grožđa i fragmenti keramičkih posuda iz 5. milenijuma pre nove ere (halkolit). Ovo je najstariji dokaz o vinarstvu u Evropi. Sudeći po finim posudama ukrašenim grafitom, vino je služeno u okviru društvenih elita. Lokalitet pokazuje da su stanovnici već bili vešti u metalurgiji, keramici i trgovini, a vino je bilo deo prestižne kulture.
Pivo ili vino – šta je došlo prvo?
Pitanje koje piće je starije nema jednostavan odgovor. I pivo i vino mogu nastati spontano – divlji kvasac sa površine voća ili žitarica može izazvati fermentaciju ako se ostave u vodi. Ljudi su verovatno iskusili alkohol i pre svesne proizvodnje, jedući fermentisano voće. Međutim, najstariji potvrđeni dokazi favorizuju pivo: 13.000 godina staro pivo Natufijanaca starije je od prvih vinskih nalaza za oko 5.000 godina. Ipak, vino se redovnije pojavljuje u arheološkom zapisu od ranog neolita, dok su pivski ostaci ređi zbog lošije očuvanosti. Istoričari ističu da su oba pića imala ključnu ulogu u ljudskoj istoriji – kao izvor kalorija, sigurno piće (fermentacija ubija patogene) i medijum za rituale i društvene obrede.
Zašto su ljudi počeli da proizvode alkohol?
Teorija „pivo pre hleba” tvrdi da su ljudi prvo počeli da gaje žitarice radi pravljenja piva, a ne hleba. Prema ovoj hipotezi, želja za alkoholom mogla je biti jedan od pokretača neolitske revolucije – prelaska sa lova i sakupljanja na stalna naselja i poljoprivredu, pre oko 12.000 godina. Iako je ova teorija kontroverzna, činjenica je da su rane fermentisane napitke konzumirali i lovci-sakupljači, poput Natufijanaca, koji još nisu bili potpuno sedentarni. Arheolozi navode da su pivo i vino verovatno služili kao hranljivi dodaci ishrani, kao bezbedna alternativa vodi (posebno u urbanim sredinama Sumera i Egipta), ali i kao sastavni deo verskih i pogrebnih obreda. Na primer, u drevnom Sumeru postojala je boginja piva Ninkasi, a najstariji poznati recept za pivo zapisan je u himni iz 4.000. godine pre nove ere. Radnici koji su gradili egipatske piramide primali su dnevne obroke piva.
Zaključak: Nasleđe drevnih fermentacija
Arheološki dokazi iz Izraela, Kine, Gruzije, Jermenije i Bugarske svedoče o dugoj i raznovrsnoj istoriji alkoholnih pića. Prvo pivo i prvo vino nisu nastali iz puke slučajnosti – oni su proizvod svesnog eksperimentisanja, kulturnih potreba i tehnološkog razvoja. Ovi rani napici bili su mnogo više od opojnog pića: bili su izvor kalorija, sigurnosti i društvenog povezivanja. Danas, kada se podiže čaša piva ili vina, čovek nehotice učestvuje u tradiciji staroj više od deset milenijuma – tradiciji koja je pomogla oblikovanju ljudske civilizacije.